برنامه سلامت اجتماعی نداریم

رئيس سازمان بهزيستي مي‌گويد:‌ اكثر مديران كشور آينده‌نگر نيستند و برنامه‌هاي كوتاه مدت را به اقدامات بلند مدت و پيشگيرانه ترجيح مي‌دهند، برنامه سلامت اجتماعي در كشور نداريم به همين علت از وضع موجود راضي نيستيم.

ايران 1404: سايت فارس‌نيوز مصاحبه‌اي با رئيس جوان سازمان بهزيستي انجام داده بود که رنگ بوي چشم‌انداز داشت. واقعيت اين است که نگاه بلند مدت او به مسئله بهداشت اميدوارمان کرد. گلايه‌هايي داشت که حرف دل ما هم بود. 

ابوالحسن فقيه، رئيس جوان سازمان بهزستي 3 سال است كه مديريت اين سازمان را به عهده گرفته است او معتقد است اقدامات بهزيستي در 53 وظيقه‌اي كه به عهده دارد رشد كرده است اما چون يك برنامه سلامت اجتماعي مدون در كشور نداريم امكان سنجش كلان برنامه‌ها وجود ندارد.

او خود را يك مدير واقع‌گرا و نه ايده‌آليست مي‌‌داند اما وضع موجود را رضايت بخش نمي‌داند، فقيه معتقد است مديران كشور دوست دارند در مدت كوتاه مسئوليتشان حاصل كارشان را ببينند و نشان دهند، به همين علت برنامه‌هاي ريشه‌اي و پيشگيرانه را كه حاصل آن در بلند مدت به نتيجه مي‌رسد را در اولويت قرار نمي‌دهند و اين موضوع را يك فرهنگ رايج در مديريت كشور مي‌داند. گفت و گوي ما را با اين مدير جوان بخوانيد.


فارس: ارزيابي شما از عملكرد خودتان در سازمان بهزيستي طي 3 سال گذشته چيست. در اين مدت چقدر از برنامه‌هايتان را توانستيد عملي كنيد و چقدر را نتوانستيد؟

فقيه: در مورد سازمان بهزيستي كه 53 وظيفه مختلف دارد نمي‌توان گفت عملكرد خوب بوده است، ممكن است يك جا خوب عمل شده باشد، جاي ديگر بد عمل كرده باشيم، اما در مجموع من كارنامه بهزيستي را قابل قبول مي‌دانم. از نظر برنامه‌ها هم ممكن است من تئوري‌ها و بنيان‌هاي فكري براي خودم داشته باشم اما در حيطه مديريت به شدت واقع‌گرا هستم، گاهي برخي مديران، يك برنامه ايده‌آليستي در ذهنشان دارند و به خاطر آن يك ساختار را به هم مي‌ريزند تا به ايده آل‌شان برسند، بعد نمي‌توانند، وضع موجود را هم به هم مي‌ريزند، من در عمل بيشتر واقع‌گرا هستم، بر اساس امكانات موجود و امكانات بالقوه، چون اگر فقط به امكانات موجود بسنده كنيم كه كاري نمي‌شود كرد، حالا اين امكانات اعم از نيروي انساني، منابع مادي و قانون‌هاست. اعتقادم اين است كه به خيلي از برنامه‌هايمان رسيديم.

فارس: به كدام‌ها رسيديد؟

فقيه: سوالات سختي مي‌پرسيد، خوب، ابتدا چالش‌هاي سازمان بهزيستي را درآورديم، بر اساس آن برنامه‌هاي كوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت طراحي شد، برنامه‌هاي بلند مدت كه در راستاي برنامه‌هاي پنجساله و چشم‌انداز 20 ساله است كه الان نمي‌توانيم آنها را ارزيابي كنيم، برنامه‌هاي ميان مدت را در حال اجرا هستيم، اما با برنامه‌هاي كوتاه مدت توانستيم خيلي از چالش‌هاي بهزيستي را پشت سر بگذاريم.

فارس: مثلاً؟

فقيه: مثلاً چالش پشت نوبتي‌ها، واقعاً به خاطر همين مسئله سال‌ها مديران بهزيستي چالش داشتند و پشت نوبتي‌ها هم دچار عسر و حرج بودند، مثلاً بحث بيمه مددجويان بهزيستي يا بحث توزيع مناسب اعتبارات يا بحث فراگير كردن برخي برنامه‌هاي سازمان بهزيستي كه بود و نبودشان فرقي نداشت، برنامه‌هاي خوب فراگير شد، مثلاً برنامه‌هاي كنترل آسيب‌هاي اجتماعي قبلاً مركز مداخله در بحران داشتيم، برخي استانها خودشان مراكز مداخله در بحران داشتند، در 2 استان هم خط 123 اورژانس اجتماعي راه‌اندازي شده بود، اما اين كار تبديل به برنامه و خط كشوري شد كه البته هنوز كامل نشده و هنوز دوران توسعه را طي مي‌كند، يا ملي شدن توزيع اعتبارات، اعتبار مستمري‌ها همه ملي شده است، در گذشته اين اعتبارات استاني بود، در يك استان اگر استاندار نگاه اجتماعي داشت يا مدير بهزيستي رابطه خوبي با استانداري داشت، مستمري‌ها به موقع توزيع مي‌شد اما در بسياري از استان‌ها واقعاً در توزيع مستمري‌ها مشكل داشتيم. دير و زود مي‌شد، كه بالاخره امسال توزيع اين اعتبارات متمركز و ملي شد.

بحث پايش مداوم جمعيت مورد هدف هم هست كه طبق آن تا نيمه امسال همه مددجويان بهزيستي حساب الكترونيك خواهند داشت، در تهران 32 هزار كارت الكترونيك براي مددجويان باز شده است، ايجاد بانك اطلاعات كه هميشه به خاطر نبود آن از فقدان آمار درست رنج مي‌برديم هم اقدام ديگر بود. اين بانك اطلاعات اكنون راه‌اندازي شده است و اطلاعات همه مددجويان به روز در آن هست. اگر اطلاعات همه هم نباشد حداقل اطلاعات معلولان و زنان سرپرست خانوار در آن كامل و بروز است.

فارس: مردم و رسانه‌ها هم به اين بانك اطلاعات دسترسي دارند؟

فقيه: نه، اين بانك اطلاعات شامل اسم و آدرس و اسرار مددجويان است. نمي‌شود اطلاعات آن را در اختيار همه قرار داد، اين بانك شامل اطلاعات همه افراد تحت پوشش، پشت نوبتي و همه كساني كه از سازمان بهزيستي خدمات موردي گرفته‌اند، است اما چون اين اطلاعات شامل اسرار مددجويان است، فقط در داخل سازمان قابل استفاده است.

فارس: اين بانك اطلاعاتي چند ركورد و اسم ثبت شده دارد؟

فقيه: 2 ميليون و 80 هزار نفر اسم داريم. كه شامل افرادي است كه از ما خدمات دائم يا موقت مي‌گيرند يا پشت نوبت هستند، خدمات موقت مثل كسي كه مدتي در مركز اجتماع درمان مدار بوده و ترخيص شده، پشت نوبت هم شامل كساني كه پرونده تشكيل داده‌اند و در انتطار خدمت هستند، از اين تعداد يك ميليون و 310 هزار و 701 نفر گيرنده دائم خدمات بهزيستي هستند، 370 هزار و 510 نفر خدمات موقت از بهزيستي گرفته‌اند و 399 هزار و 45 نفر نيز پشت نوبت خدمات بهزيستي هستند كه اميدواريم امسال همه آنها تحت پوشش قرار بگيرند.

خوب اينها چالش‌هاي كوتاه مدت بهزيستي بود كه يكي يكي داريم آنها را پشت سر مي‌گذاريم، ما بحثي داريم كه معلولان وارد جامعه شوند، اين كار به عوامل متعددي مربوط است. بايد به نيازهاي عالي معلولان توجه كنيم، مثل تقدير از ورزشكان معلول، تمام كساني كه مدال كشوري يا جهاني داشتند امسال براي اولين بار تقدير شدند و ما به عنوان يك سازمان تخصصي از آنها تقدير كرديم زيرا معتقديم اين كار موجب افزايش انگيزه حضور آنها در ميادين ورزشي و جامعه مي‌شود.

فارس: چه برنامه‌هايي داشتيد كه نتوانستيد، عملي كنيد؟

فقيه: كاري كه تا حالا نتوانستيم عملي كنيم، اصلاح چارت سازماني است كه سلسله مراتب دارد و بالاخره موفق نبوديم.

فارس: چه برنامه‌اي داشتيد؟

فقيه: چارت فعلي ما در ستاد الان بر اساس خدمات سازمان بهزيستي است، مثلاً دفتر مهدهاي كودك، دفتر آسيب‌هاي اجتماعي، دفتر جسمي حركتي، انگار كه ما در ستاد مراجعه كننده داريم، اين چارت براي ستاد بهزيستي جواب نمي‌دهد، براي ادارات كل و شهرستان‌هاست كه خدمت رساني مي‌كنند، چارت ستاد بهزيستي بايد چارت سياستگذاري، برنامه‌ريزي و نظارتي باشد، براي آن طراحي كرده‌ايم اما هنوز نتوانستيم تصويب كنيم، بايد بفرستيم براي معاونت برنامه‌ريزي دولت، فرستاديم اما يكباره قانون مديريت كشوري آمد، دوباره برگشت خورد و فرآيندها طول كشيد، هنوز اين موضوع را دنبال مي‌كنيم و اميدواريم تا زماني كه هستيم اين كار را به نتيجه برسانيم.

فارس: اين در حوزه اداري است، در حوزه خدمت رساني به مردم چه برنامه عملي نشده، داريد به خصوص كه سازمان بهزيستي جزء معدود سازمان‌هايي است كه متولي سلامت اجتماعي جامعه است؟

فقيه: قطعاً در اين زمينه ما از وضع موجود راضي نيستيم و مي‌خواهيم هم از لحاظ كيفي و هم كمي خدمات به مردم را گسترش دهيم، الآن مناطقي در كشور هستند كه از خدمات بهزيستي محروم هستند.

فارس: چند درصد كشور اين طور هستند؟

فقيه: من درصد نگرفته‌ام، مثلاً جنوب كرمان اين طور است، سال گذشته ما مراجعه كرديم، جاهايي بود كه خيلي محروميت بود، تلاش كرديم كه خدمات را به اين جور جاها ببريم، اين كار باعث شد ستاد راهبردي رياست جمهوري هم براي چنين مناطقي تشكيل شود، در يكسال گذشته فقط در مناطق كپرنشين، 201 روستا مهد زديم، اين كار در آينده زندگي يك بچه تاثير گذار است، كلينيك مددكاري اجتماعي، كلينيك ترك اعتياد براي آنها زديم، اداره بهزيستي زديم.

فارس: در كل كشور چقدر نقاط كور داريد؟

فقيه: ما استان‌ها را ملزم به شناسايي اين نقاط كرديم، يك سيستم اداري داشتيم كه چون مشكلات اعتباري داشت، حتي توان پوشش مناسب افراد شناسايي شده را هم نداشت، چه برسد به اينكه سراغ مناطق دور افتاده كپرنشين برود كه تحت پوشش نبودند. شايد حق هم داشتند چون اعتبارات كفاف افراد مراجعه كننده را هم نمي‌داد، الان احساس مي‌كنيم. ما بايد سراغ افرادي كه نيازمند هستند، برويم، اعتقاد ما اين است كه در كنار آب و برق، خدمات اجتماعي هم بايد به روستاها برود تا جلوي مهاجرت به شهر گرفته شود.

فارس: از مجموع 66 هزار روستاي كشور، چند درصد تحت پوشش بهزيستي هستند؟

فقيه: فكر مي‌كنم آمار روستاها كمتر باشد.

فارس: اين آماري است كه وزارت بهداشت اعلام كرده كه از اين تعداد در 17 هزار روستا خانه بهداشت هست؟

فقيه: قبلاً خدمات بهزيستي در روستاها ميل به صفر داشت و هيچ خدمتي ارائه نمي‌شد، الان حدود 6 هزار و 640 روستا مهد داريم و حدود 1200 مجتمع خدمات بهزيستي در روستاها ايجاد شده است كه هر يك از آنها روستاهاي كوچك‌تر اطراف را هم پوشش مي‌دهند، مجتمع‌هاي بهزيستي در روستاها همه خدمات بهزيستي را ارائه مي‌كنند، من فكر مي‌كنم بالاي 10هزار روستا اكنون از خدمات بهزيستي برخوردارند، ضمن اينكه طرح خدمات توانبخشي مبتني بر جامعه معلولان نيز كه با آموزش خانواده‌هاي معلولان در مورد شيوه نگهداري آنان همراه است حدود 45 درصد جمعيت روستايي را پوشش مي‌دهد و اين در حالي است كه ما تازه وارد اين عرصه شده‌ايم و قبلاً تقريباً بهزيستي هيچ خدمتي در روستاها نداشت.

ما الآن ستاد روستايي تشكيل داديم تا معاونت‌ها را ترغيب كند خدمات را به روستاها ببرد. در بحث حاشيه شهرها هم وارد شده‌ايم در اين حوزه براي كار بهزيستي و ارائه خدمات اجتماعي به مردم بسيار ظرفيت وجود دارد. الآن قرار شده بهزيستي در هر استان يك منطقه آسيب‌خيز را شناسايي كند و آنجا را ساماندهي كند.

فارس: 320 منطقه آسيب‌خيز شناسايي شده بود؟

فقيه: اين آمار بعداً به 360 محله و منطقه آسيب‌‌زا افزايش يافت كه اكنون در 25 منطقه آن پايگاه خدمات اجتماعي راه‌اندازي شده است، قرار بر اين شده كه در هر استان حداقل يك منطقه آسيب‌زا تحت پوشش قرار گيرد و در آن پايگاه خدمات اجتماعي راه‌اندازي شود. در جاهايي كه بهزيستي براي اولين بار وارد شده است مردم استقبال خوبي كرده‌اند، بعضي جاها خود من براي افتتاح رفتم، مثلاً در جايي كه مهد كودك روستايي افتتاح شده‌ بود. كسي باور نمي كرد، مردم بچه‌شان را به مهد كودك بسپارند اما توي آن مهد كودك 120 كودك پذيرش شد و الان جا ندارد به همين علت درخواست ايجاد مهد كودك دوم را داده‌اند.

مهدهاي كودك اكثراً خصوصي هستند، كسي كه مي‌خواهد مهد كودك بزند، به مناطق روستايي يا محروم نمي‌رود، چون مردم پول ندارند ماهي 20 هزار يا 30 هزار تومان بپردازند. ندارند كه بدهند. ما ديديم هيچ راهي نيست جز اينكه براي ايجاد مهد كودك در چنين مناطقي يارانه بدهيم.

فارس: چقدر يارانه مي‌دهيد؟

فقيه: الان 40 هزار كودك مناطق محروم و آسيب‌خيز با يارانه سازمان بهزيستي به مهد كودك مي‌روند، در مجموع 4 ميليارد تومان براي اين كار در سال هزينه ‌مي‌شود، مهدهايي كه در مناطق حاشيه شهرها داير مي‌شوند، خصوصي هستند. اما پول بچه‌ها را بهزيستي مي‌دهد، اين سياست ما بود كه خدمت را به جاهايي ببريم كه مردم آن نيازمندتر هستند. اين هم جزء طرح‌هاي جديد بود كه عده‌اي هم مقاومت مي‌كردند كه چرا بهزيستي براي مهد كودك‌ها يارانه بدهد. اما ما به اين برنامه و اثربخشي آن اعتقاد داريم و در آينده گسترش مي‌يابد. حالا حالا در اين زمينه كار داريم.

فارس:‌ اين آمارهايي كه شما اعلام مي‌كنيد، نشانه رشد خدمات در بخش‌هاي مختلف است اما يك شاخص ديگري وجود دارد به نام توسعه كه يك شاخص كلي‌تر است و حاصل يك نگاه كلان و همه جانبه است، در حوزه سلامت اجتماعي كه وظيفه سازمان بهزيستي است آيا ما شاهد توسعه هستيم؟

فقيه:‌ در بحث سلامت اجتماعي فقط عملكرد سازمان بهزيستي مطرح نيست، خيلي سازمان‌ها در اين حوزه موثرند، همه را بايد ببينيم و بعد بتوانيم بگوئيم سطح سلامت اجتماعي در كشور بالا رفته است يا نه. شاخص‌هاي آن بايد تعريف شود و نسبت به گذشته مقايسه شود، مثل بانك مركزي كه تورم و ساير شاخص‌هاي اجتماعي را با هم مي‌بيند و در مورد توسعه اقتصادي كشور گزارش مي‌دهد. الان من نمي‌توانم بر اساس آمار سازمان بهزيستي در مورد توسعه سلامت اجتماعي در كشور نظر بدهم اما قطعاً سازمان بهزيستي در حوزه مربوط به خودش رشد داشته است. اين غير قابل انكار است اما در كنار آن رشد آسيب‌هاي اجتماعي، رشد معلوليت‌ها همه اينها هم بوده است. خدمات ساير دستگاه‌ها هم البته گسترش پيدا كرده است مثل شهرداري، فرمانداري‌ها، استانداري‌ها آنها خيلي ديد اجتماعي پيدا كرده‌اند. يكي از وظايفي كه سازمان بهزيستي براي خود قائل است اين است كه اهميت مسائل اجتماعي را براي ساير دستگاه‌ها نشان دهد اين كار را ديگر نمي‌توان به صورت شاخص بيان كرد و جزء آمار آورد.

فارس: پس ما شاخص‌هاي سلامت اجتماعي و توسعه در اين بخش را نداريم كه شما بر اساس آن بتوانيد وضع موجود را در مقايسه با گذشته اعلام كنيد و گزارش بدهيد.

فقيه: چرا، شاخص داريم ولي اين اندازه‌گيري هنوز در كشور انجام نشده است، اين كار بيشتر بايد در دانشگاه‌ها و محيط‌هاي علمي انجام شود و جايي بايد باشد كه عملكرد همه دستگاه‌هاي اجرايي را در حوزه سلامت اجتماعي بررسي كند، همه آمارها را داشته باشد و سال به سال گزارش دهد. در دانشگاه علوم بهزيستي اين موضوع قبلاً در 30 استان بررسي شد و گزارش آن چاپ شده است در سال 87 هم كار آماري جديد در اين دانشگاه شروع شده است.

فارس: الان ما برنامه سلامت اجتماعي در كشور نداريم؟

فقيه: برنامه سلامت اجتماعي مدون كه اسم آن اين باشد نداريم اما خيلي از برنامه‌هاي ما در اين زمينه است، مثل برنامه كشوري پيشگيري و كنترل ايدز كه متصدي آن وزارت بهداشت است. ايدز فقط به سلامت جسمي مربوط نمي‌شود چون يك نفر كه به ايدز مبتلا شود جامعه او را طرد مي‌كند، انگ اجتماعي مي‌خورد از محل كارش اخراج مي‌شود چنين برنامه‌هايي وجود دارد اما اينكه برنامه‌اي با اسم و عنوان سلامت اجتماعي باشد نداريم. اما مثلاً برنامه CBR بهزيستي يا همان توانبخشي معلولان مبتني بر جامعه كه با آموزش خانواده آنها همراه است يك برنامه سلامت اجتماعي است.

فارس: متولي سلامت اجتماعي در كشور كجاست؟

فقيه:‌ هيچ جا. در قانون اسمي از اين مسئله برده نشده است، يكي از مشكلات ما اين است كه متولي خيلي كارها معلوم نيست اما بيشترين خدمات سلامت اجتماعي از طريق سازمان بهزيستي داده مي‌شود. اما جايي كه متولي آن را مشخص كرده باشد مثلاً هيئت وزيران، مجلس يا قانون تشكيل يك سازمان باشد هيچ جا مشخص نشده است.

فارس:‌الان چند سازمان در زمينه سلامت اجتماعي دخالت دارند؟

فقيه: اولاً دخيل بودن را با موازي كاري يكي نگيريم، همكاري ارگان‌ها موازي كاري نيست، بعضاً تعامل و همكاري در خيلي كارها لازم است، شايد الان در خيلي جاها موازي كاري داشته باشيم ولي اين طور نيست كه بگوئيم مثلاً سازمان بهزيستي متولي سلامت اجتماعي است ديگران حق ندارند دست بزنند و كاري بكنند و بايد كنار بايستند، حالا بهزيستي نه نيروي انتظامي، چنين تعريقي غلط است و همكاري و تعامل بين بخشي لازم است. اينكه الان موازي كاري هست حاصل اجراي نامناسب دستگاه‌هاست.مسائل اجتماعي مثل يك سيكل به هم وصل هستند.

فارس: يعني بايد يك تقسيم كاري در حوزه سلامت اجتماعي داشته باشيم؟

فقيه: دقيقاً. اما در هيچ جاي قانون چنين تقسيم بندي وجود ندارد. فقط در مورد كودكان كار آيين‌نامه مصوب دولت داريم كه وظيفه را به عهده سازمان بهزيستي گذاشته است. در مورد زنان سرپرست خانوار هم قانوني مصوب مجلس در سال 1371 داريم. ديگر هيچ مصوبه‌اي در حوزه سلامت اجتماعي نداريم و آن تعريف كامل و تقسيم كاري كه مورد نظر شماست، نداريم.

البته در بعضي استان‌ها سند كنترل و پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي آماده شده و سهم هر ارگان در كنترل آسيب‌هاي اجتماعي مشخص شده است. در بعضي استان‌ها به قدري دستگاه‌ها خوب كنار هم كار مي‌كنند كه واقعاً مثال‌زدني است به خصوص در پايگاه‌هاي خدمات اجتماعي مناطق حاشيه شهرها، بعضي استان‌ها خيلي موفق بوده‌اند و توانسته‌اند خدمات مختلف دستگاه‌هاي مختلف را به صورت متمركز به مردم ارائه كنند.

فارس: نمونه بارز اين موازي كاري در مورد ساماندهي كودكان كار و خياباني در تهران بود كه شهرداري آماده پذيرش مسئوليت آنان بود اما بهزيستي اعلام كرد كه شهرداري بايد زير نظر اين سازمان كار كند، حاصل اين كار اين شد كه كل كار زمين بماند؟

فقيه: البته نگاه ما نبايد اين باشد كه چه كسي كار مي‌كند، مهم اين است كه كار مردم انجام شود. اما در مورد كودكان كار ما در سيستم اداري قوانين بالادستي داريم كه نمي‌توانيم آن را نقض كنيم. در مورد كودكان كار ما آيين‌نامه مصوب دولت را داريم. نمي‌توانستيم آن را لغو كنيم. هيچ نهاد پايين دستي نمي‌تواند مصوبه بالادستي را لغو كند. شهرداري هم اگر امكانات و پول دارد بر اساس اين آيين‌نامه بيايد وارد شود. سهم و وظيفه هر سازمان در اين آيين‌نامه مشخص شده است.ما با هيچ كس اختلاف نداريم.

فارس: سازمان بهزيستي متولي 53 خدمت مختلف اجتماعي است، آيا آماري در زمينه ارائه اين خدمات وجود دارد؟

فقيه: بله، آمار همه اين خدمات موجود است، اما در برخي از آنها اگر آمار مطلوب نيست، بايد وضع موجود را با وضع چند سال پيش مقايسه كنيم، مثلاً اينكه اكنون 15درصد روستاهاي كشور تحت پوشش خدمات بهزيستي هستند، بايد توجه داشته باشيم كه ما از عملكرد صفر و درحالي كه بهزيستي هيچ خدمتي در روستاها نداشت كار را تحويل گرفتيم. يا مثلاً سال 84 كل معلولان مستمري بگير بهزيستي 90 هزار نفر بودند الان به به 230 هزار نفر رسيده است به اندازه كل سال‌هاي قبل و بيشتر از آن پوشش داشته‌ايم اما اينكه پوشش كامل است، نه اين طور نيست.بايد ببينيم چه بوده، چه هست و چه بايد باشد.

فارس: چه بايد باشد كه معلوم نيست، چون برنامه نداريد.

فقيه: نه، اتفاقاً، برنامه راهبردي سازمان بهزيستي، توسط يك گروه عالي رتبه در اين سازمان در حال تدوين است، همه كارها، چشم انداز، ماموريت، اهداف، برنامه‌هاي اجرايي، برنامه‌هاي بلند مدت بر اساس چشم انداز20 ساله در آن مشخص مي‌شود.فكر مي‌‌كنم تا 2 ماه آينده تكميل و اعلام شود. البته 20 ساله ديگر من اينجا نيستم كه گزارش بدهم.

فارس: خدمات اجتماعي بهزيستي در مقايسه با سازمان‌هاي مشابه كشورهاي ديگر، چه جايگاهي دارد؟

فقيه: رتبه‌بندي جهاني از اين نظر وجود ندارد، چون خيلي از كشورها اساساً سازماني مشابه بهزيستي ندارند. اما در منطقه مديترانه شرقي جايگاه خوبي داريم و در برخي شاخص‌ها در جايگاه مناسبي قرار داريم. مثلاً در مورد معلوليت‌ها خدماتي كه به معلولان ارائه مي‌شود در منطقه مثال زدني است. خدمات توانبخشي كه ما به معلولان مي‌دهيم از خيلي كشورهاي اسلامي حتي مالزي هم كه جزء كشورهاي پيشرفته اسلامي است، بهتر است.
سلامت اجتماعي مثل who يك متولي جهاني ندارد كه رتبه‌بندي كند. به تازگي كميسيون SDH يا عوامل اجتماعي موثر بر سلامت در سازمان بهداشت جهاني تشكيل شده اما اين كميسيون هنوز تازه كار است و مفهوم جديدي است كه هنوز ارزيابي جهاني نشده است. البته در مورد CBR يا خدمات توانبخشي مبتني بر جامعه چون سازمان بهداشت جهاني اين برنامه را اعلام كرده است رتبه بندي جهاني وجود دارد كه در منطقه مديترانه شرقي قطعاً ما رتبه اول را داريم. تك تك در مورد برخي شاخص‌ها ارزيابي جهاني وجود دارد كه بيشتر در حوزه توانبخشي است.

فارس: البته ما هنوز به كنوانسيون جهاني حقوق معلولان نپيوسته‌ايم.

فقيه: پيوستن به كنوانسيون جهاني حقوق معلولان كار خوبي است اما ما جزء 40 كشوري هستيم كه براي معلولان قانون داريم و اين كنوانسيون هم چيزي بالاتر از قانون ما نيست.

فارس: چرا به كنوانسيون نپيوستيم؟

فقيه: علت آن سيكل طولاني اداري است چون هم دولت بايد تصويب كند و هم مجلس، الآن پيوستن به اين كنوانسيون وارد دستور كار دولت شده است. به نظر مي‌رسد طي يكي دو جلسه آينده در دولت تصويب شود و بعد براي تصويب نهايي به مجلس برود. البته من خودم هم تعجب مي‌كنم كه چرا تاكنون پيوستن به اين كنوانسيون اين قدر طول كشيده است، چون ما قانون را داريم كه روح آن با كنوانسيون يكي است، هيچ دليلي نداشت اين قدر عقب بمانيم.

فارس:‌ عملكرد اجراي قانون جامع حمايت از معلولان را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟

فقيه: اين قانون در سال 83 در مجلس تصويب شد، بيشتر آيين‌نامه‌هاي اجرايي آن در سال 84 تصويب شد، اين قانون 8 تا آيين‌نامه داشته است.

فارس: يكي از آيين‌نامه‌ها هنوز تصويب نشده است؟

فقيه: بله، آيين‌نامه صندوق فرصت‌هاي شغلي معلولان است كه همزمان با ايجاد صندوق مهر امام رضا دچار چالش‌هايي شد كه البته دوباره در مسير تصويب قرار گرفته است. هنوز زمان زيادي از تصويب اين قانون و آيين‌نامه‌هاي اجرايي آن نمي‌گذرد، خيلي از مواد قانون اجرايي شده، همه معلولان بيمه شده‌اند، حتي بيمه مكمل هم راه افتاده است، شهريه تحصيلات عالي همه معلولان پرداخته مي‌شود،‌ نگهداري معلولان، امسال اجرايي شده، الان هم تخت كافي براي نگهداري معلولان داريم و هم يارانه آن موجود است، معافيت سربازي خانواده معلولان اجرايي شده، اما بندي كه مهم است و اجرايي نشده و به چشم مي‌آيد، مناسب سازي محيط است كه به معلول حق دسترسي مي‌دهد، وقتي معلول نتواند از خانه‌اش بيرون بيايد انگار كه كل قانون اجرا نشده است.

فارس: در مجموع چند درصد قانون معلولان اجرا شده است؟

فقيه: من فكر مي‌كنم بالاي 50 درصد تا 60درصد اين قانون‌ اجرايي شده است. البته اعتبار زيادي براي اجراي آن لازم بود كه بخش عمده آن براي مناسب سازي لازم است.30 هزار نقطه براي مناسب سازي شروع شده است. اگر نتوانيم همه آن را هم اجرا كنيم در شهرهاي كوچك كه اماكن عمومي آن كمتر است با سرعت بيشتري مي‌توان مناسب سازي را پيش برد. اگر با شهردار و فرماندار اين شهرها هماهنگ شود عملكرد اين قسمت هم بهتر مي‌شود.

فارس: قرار بود آيين‌نامه ساماندهي آسيب‌هاي اجتماعي تدوين شود، چه كار كرديد؟

فقيه: اين ديگر وظيفه سازمان بهزيستي نيست. ببينيد قانون، اين وظيفه را به عهده چه كسي گذاشته است از همان جا پيگيري كنيد، ‌قانون برنامه توسعه چهارم مسئول تدوين اين آيين‌نامه را مشخص كرده است. از من نپرسيد.

فارس: چرا آمار كامل آسيب‌هاي اجتماعي و رشد آن اعلام نمي‌شود؟

فقيه: چون در مورد خيلي از آسيب‌ها ما آمار نداريم كه اعلام كنيم، ما فقط آمار موارد ثبت شده آسيب‌هاي اجتماعي در سازمان بهزيستي را داريم كه همه را اعلام مي‌كنيم، آمار كودكان خياباني، زنان و دختران آسيب ديده، دختران فراري، اختلال هويت جنسي، مراجعه كنندگان به خط اورژانس اجتماعي همه را داريم اما آمار وضعيت آسيب‌هاي اجتماعي كشور و رشد آن را ما نداريم.

فارس: خط قرمز اعلام آسيب‌هاي اجتماعي كجاست؟

فقيه: آماري كه ما داريم خط قرمز ندارد. من يك نكته‌اي را اصلاح كنم من در كنفرانس اسلام و آسيب‌هاي اجتماعي نكته‌اي را گفتم كه بد برداشت شد، من گفتم كه در اسلام نجات يك انسان نجات همه است بنابراين در بحث آسيب‌هاي اجتماعي نبايد منتظر آ‌مارهاي كلان بود، مسئولان نبايد بنشينند تا آمار يك آسيب اجتماعي بالا برود بعد به سراغ آن بروند، حتي اگر يك نفر هم دچار آسيب شد بايد مهم تلقي شود من نگفتم كه آمار آسيب‌هاي اجتماعي مهم نيست. اما در بحث آسيب‌ها نبايد منتظر آمار باشيم كه بالا برود مثلاً خودكشي افزايش ناگهاني داشته باشد تا دغدغه مسئولان شود. در بحث آسيب‌ها يك نفر هم يك نفر است و گرنه آمار براي هر نوع برنامه‌ريزي لازم است. اما در مسائل اجتماعي نبايد منتظر آمار بالا باشيم تا مسئولان وارد عمل شوند.

فارس: خوب اين وظيفه سازمان بهزيستي هم هست كه حساسيت مسئولان ساير حوزه‌ها را در مورد مسائل و آسيب‌هاي اجتماعي بالا ببرد. شما اين كار را كرده‌ايد؟

فقيه: بله، اما حرف من اين است كه نيابد منتظر وقوع حادثه باشيم بلكه بايد پيشگيري كنيم.

فارس: نكته كليدي همين جاست، انتقادي كه به بسياري از سازمان‌هاي مرتبط با حوزه سلامت از جمله بهزيستي و وزارت بهداشت مي‌شود اين است كه همه درمان‌نگر و پزشك محور هستند، منتظر مي‌شوند تا فردي بيمار شود يا دچار نوعي آسيب شود تا بعد او را درمان كنند يا نجات دهند، اين رويكرد در سازمان بهزيستي هم هست.

فقيه: علت اين مسئله به 2 عامل بستگي دارد. اول اينكه بودجه كم است و امكانات محدود است، ما به قدري درگير آسيب‌ها و درماندگان هستيم كه اصلاً نمي‌رسيم به پيشگيري فكر كنيم، نكته دوم كه كلي‌تر است اين است كه ما مسئولان دوست داريم نتيجه كارهايمان را ببينيم، مثلاً اگر يك جايي را افتتاح كنيم كه همه ببينند و خبرش هم منعكس شود بيشتر خوشحال مي‌شويم تا كاري كنيم كه نتيجه آن 10 سال ديگر معلوم مي شود. اين فرهنگ ما شده است، دوره مديريت‌ها هم كوتاه است، ضمن اينكه شما خبرنگاران هم وقتي از ما مي‌پرسيد چه كار كرديد خيلي راحت است كه پروژه‌هاي افتتاح شده را به شما نشان دهيم تا اينكه توضيح دهيم كه اقدام پيشگيرانه انجام داده‌ايم كه نمود عيني ندارد.

قبول دارم هنوز پيشگيري در سازمان بهزيستي جايگاه خود را پيدا نكرده است اما در رويكرد نه، سال 86 بودجه سازمان بهزيستي 12درصد رشد كرد اما بودجه پيشگيري 114درصد رشد پيدا كرد، به همين علت هم پارسال آمار خدمات پيشگيري خيلي تغيير كرد، مثلاً آمار آموزش مهارت‌هاي زندگي در سال 85 حدود 228 هزار مورد بود اما سال 86 به يك ميليون و 100 هزار مورد رسيد، آموزش پيش از ازدواج 18 هزار مورد بوده كه 160 هزار مورد شده يا غربالگري شنوايي سنجي 21 هزار مورد بوده كه به 110 هزار مورد رسيده است. پيشگيري از معلوليت‌ها و آسيب‌هاي اجتماعي 262 هزار مورد بوده كه به 601 هزار مورد رسيده است، رشد بعضي از اين آمارها جهشي بوده است.

فارس: الزامات قانوني هم در اين حوزه ضعيف‌تر است.

فقيه: بله، ضمن اينكه آن موضوع فرهنگي كه مديران مي‌خواهند كارشان نمود عيني‌تري داشته باشد هم هست.

فارس: پس ما به يك قانون براي پيشگيري از معلوليت‌ها و آسيبهاي اجتماعي هم نياز داريم؟

فقيه: بله، ما الان قانون جامع حمايت از معلولان را داريم اما قانون پيشگيري از معلوليت‌ها را نداريم در مورد آسيب‌ها هم همين طور، در مورد معلوليت‌ها پيش نويش يك قانون را نوشته‌ايم، قانون خوبي است كه بسياري از مسائل از جمله پيشگيري از معلوليت‌هاي مادرزادي و مشاوره هاي ژنتيك و اجباري شدن آزمايش‌هاي ژنتيك قبل از ازدواج را ما در اين پيش‌نويش پيشنهاد داده‌ايم يا حتي پيشگيري از تصادفات رانندگي همه را در بر مي‌گيرد. اين پيش نويش هنوز در سازمان بهزيستي در حال تكميل است كه فكر مي‌كنم تا حداكثر يك ماه آينده تكميل شود.